Anne Berr-føtt

(Omsetjing, 1909)

Omsett av Rasmus Løland

I. Borni bankar paa.

Ein haust-morgen tidleg gjekk tvo born, ein gut og ei gjente, utetter vegen millom hagarne, og ut or lands-byen. Dei var paa lag seks sju aar gamle, og gjekk og leiddest. Gjenta var eldst. Ho bar tavle og skule-bøker under armen. Guten bar bøkerne sine i ein graa lerefts-pose, som han hadde slengt yver oksli. Gjenta hadde ei kvit huve paa seg, og guten var berr-hovda. Han hadde store skor, og trødde tungt; men gjenta var berr-føtt, og gjekk stillt, so vidt ein kunde høyre det. Naar vegen var breid nok gjekk dei jamsides; men der det var smalt millom hagarne gjekk gjenta stødt fyre.

 
Det laag blank dogg paa lauvet, og beri paa buskarne var som klædde med sylv. Sporvarne kvitra uppi hagtorn-gjerdi; dei fauk upp i store flokkar naar dei tvo borni kom fram-imot dei, men sette seg att eit stykke ifraa. So skvatt dei paa nytt lag upp, og kasta seg sistpaa inn i ein hage. Der slo dei seg ned i ein apal, so bladi draus.
 
Ei skjor skvatt upp fraa vegen, og fauk innetter markjerne og sette seg i ein stor sur-apal. Der sat sokre ramnar og hukra. Ho sa visst eitkvart med dei; for dei fauk straks upp og tok til aa krinse um apalen. So sette ein gamall ramn seg i høgste toppen og vippa upp og ned, og dei andre sette seg paa greinerne lenger nede. Dei hadde vel hug til aa vita kvifyr dei tvo borni gjekk soleis ut or lands-byen med skule-bøkerne sine; for det var aa gaa bakvende vegen. Ja, ein av ramnarne fauk endaa fyre, liksom han vilde spæje, og sette seg i ein pil attmed fiske-dammen. Men borni gjekk stillt frametter, til dei kom til kjøyre-vegen burtmed ore-holtet. Der gjekk dei yver vegen og burt aat eit hus paa hi sida. Døra var att-stengd, og borni banka paa. So manna gjenta seg upp, og ropa: "Far, mor!" og guten gjorde likeeins. Gjenta tok i klinka, og trykte varsamt paa; det rikta lite-grand i døri, men ingen ting røyvde seg innan-fyre. Daa vaaga ho seg til aa trykkje hardare paa, og slo klinka snøgt upp og ned; men det kom endaa inkje svar. So la guten munnen inn til ei sprunge i døri, og ropa: "Far, mor!" Han stirde fortenkt paa systeri, og daa han saag ned att hadde det lagt seg rim paa døri etter anden hans.
 
Morgon-skoddi laag enno yver lands-byen, og det dunde fraa lødurne; det var treskje-folket som hadde tekje til aa banke med tusterne. Slagi kom stundom tett etter einannan som trumme-slag, stundom langsamt og eitt for eitt; stundom lyddest det klaart og klettande, stundom berre som ei duning langt burtan-til. Dei tvo borni stod der raad-lause og lydde. Dei haadde slutta med aa rope og banke paa døri. So sette dei seg ned paa nokre tre-kubbar som laag der kring ein stor gamall raun; han stod paa fram-sida av huset og briska med raude ber-duskar. Dei tvo borni stirde enno paa døri; men ho var stengd og læst no som fyrr.
 
"Desse hev han far funne i Mosebrunn-skogen," sa gjent-ungen og gjorde seg vaksi i maalet, og peika paa kubbarne. "Dei vermer godt; d'er mykje tyri-ved i dei, so dei brenn som eit ljos. Men kløyve-løni er det beste med dei."
 
"Aa, hadde eg berre vore stor!" sa guten, "so skulde eg tekje den store øksi hans far og tre-klubba hans og dei tvo jarn-bløygarne og aske-bløygen .. daa skulde det ha sprukkje som glas. So skulde eg lø' veden upp i ein fin haug, liksom Mass kol-brennar gjer i skogen, og naar so han far kjem, so kann du tru han vert glad!"
 
"Daa laut du vel ha styvlarne hans òg," sa systeri, og saag tungt paa broren; ho hadde nok alt som ein tanke um at det inkje hekk rett i hop dette, at dei sat her og venta paa far og mor. "Men ver med ned aat dammen, so skal me skjeine hellur," sa ho.
 
Daa dei hadde gjengje eit stykke, sa ho: "Eg skal bjode deg ei gaate. Kva slag tre er det som vermer, um det ikkje brenn?"
 
"Linjali til skulemeistaren, naar han slær med ho," sa guten.
 
"Nei, det er 'kje det eg meiner; men det treet ein kløyver vert ein varm av, um det inkje brenn. 
 
— Men veit du kva det er: Svart hatt, raud stakk, stein-mage og tre-fot?"
 
Guten tenkte seg lenge um, og so ropa han: "Vent lite, du tarv inkje segja det .. det er njupa!"
 
Gjenta nikka, og lest som det var fyrste gongen ho baud han den gaata, endaa ho hadde gjort det mange gonger fyrr: ho vilde berre sjaa til aa faa han i god-lag.
 
Daa dei kom ned til dammen hadde skoddi alt kvorve burt, og den vesle dalen laag der i
glimande morgon-sol. Dei tok til aa kaste hellur ut-yver vatnet, og vilde faa dei til aa hoppe. Gjenta gjorde seg nok uhendigare en ho var; for hellurne hennar dumpa mest all-tid ned i vatnet med ein gong. Men guten fekk sine til aa fljuge eit heilt stykke ut-yver. Han log aat henne og var svært byrg, og ho var fegi naar ho berre fekk han til aa like seg. Dei hadde slik moro at dei reint gløymde kva det var som hadde ført dei dit ut, endaa so syrgjelegt som det var.
 
I det huset som no stod so stengt og att-læst, hadde det nys butt ein mann som heitte Josef-Hans, med kone og tvo born, Anna Maria og Damian, eller Anne og Dami, som dei kalla dei. Faren var ved-hoggar i skogen, og var elles ein hendig kar til noko av kvart. Huset var forfalle og laakt daa han kaupte det; men han hadde sjølv vølt det upp, og lagt ny toke paa, og vilde no i haust ha strokje det med kalk innan-til; kalken laag alt ferdig i ei jord-hole straks burtan-fyre. Kona var òg ei dugande arbeids-menneskje, og var ofte av paa dags-arbeid kringum i lands-byen. Ho hadde vant borni til, so dei alt tidleg kunde greide seg sjølve naar ho var burte. Dei var sparsame og smaa-nøgde folk, og livde lukkelegt og godt i den vesle stova si. Men so kom ulukka braadt yver dei. Kona døydde av ei far-sott, og kvelden etter gjekk det same vegen med mannen. Nokre dagar etter vart tvo lik-kistur borne ut or huset.
 
Godt folk hadde straks tekje borni og havt dei burt til grannen, Mass kol-brennar, og dei fekk 'kje vita noko um at foreldri var av-lidne, fyrr dei fekk sundags-klædi paa seg og skulde vera med i lik-ferdi.
 
Josef-Hans og kona hans hadde inkje nær-skylde folk der i bygdi; men det var likevel mange som gret yver dei, og gav dei eit godt etter-mæle, og lensmannen sjølv gjekk og leidde dei tvo foreldre-lause borni daa dei fylgde lik-kisturne.
 
Dei tvo smaa spurde nok ofte etter foreldri sine; men dei var enno sorg-lause og glade. Og endaa betre lika dei seg sidan um dagen, for dei fekk sitja til bords hjaa lensmannen, og alle var so ovende blide og snilde med dei; og daa dei gjekk fraa bordet, fekk dei endaa smaa-kakur med seg i eit papir.
 
Men um kvelden var det inkje so gildt. Ein som dei kalla Korpe-Nils kom og skulde taka Dami med, og Svarte-Mari kom etter Anne; det var sokne-raadet som hadde skipa det soleis. Daa vilde dei tvo borni inkje skiljast; dei gret høgt og vilde heim. Dami let seg sistpaa telja fyre, daa dei lova han allslags godt. Men gjent-ungen rørde seg inkje av flekken. Dei laut sistpaa taka henne med magt, og lensmanns-drengen bar henne paa armarne burt til stova hennar Svarte-Mari. Der saag ho att sengi som ho hadde havt heime, men ho vilde endaa inkje leggje seg. Ho gret alt i eitt, til ho sistpaa sovna paa golvet; so tok dei aa la henne upp i sengi med klædi paa. Dami strid-gret òg hjaa Korpe-Nils, og heldt paa til han sovna.
 
Svarte-Mari hadde 'kje noko godt ord paa seg, og ho hadde i lang tid inkje havt born ikring seg; men ho synte seg likevel straks no i kveld at ho hadde hjarte-lag fyr det nye foster-barnet sitt. Ho stod framfyr' sengi til gjent-ungen, og sa høgt: "Sæle barne-svevn! Ho ligg og græt, og er so usegjeleg sorg-full, og so med ein gong hev ho sovna ifraa alt, og slepp aa liggje og kaste seg att og fram i sengi." Ho sukka tungt.
 
Tidleg um morgonen etterpaa gjekk Anne til bror sin, og hjelpte han paa med klædi, og hugga han so godt ho kunde. "Kjem no berre han far, so skal han nok gjeva Korpe-Nils like fyr di han tok deg med," sa ho. So gjekk dei baae ut til huset aat foreldri, og stod der og banka paa døri, og gret høgt, til Mass kol-brennar sistpaa kom og fylgde dei aat skulen. Han bad læraren at han vilde faa dei til aa skyne at foreldri deira var burte; for han sjølv visste inkje raad med det, sa han. Læraren gjorde det han kunde, og dei tvo borni heldt seg rolege. Men daa dei kom fraa skulen gjekk dei paa nytt lag ut til den gamle heimen sin, og stod der og venta, svoltne og fortenkte, til det kom folk og henta dei.
 
Josef-Hans hadde løyst noko av skuldi paa huset; men det stod enno mykje att, og dei som hadde til godar hjaa han, tok huset. Det som Josef-Hans hadde greidt av skuldi, gjekk soleis tapt. Husi i lands-byen var 'kje so mykje verde no som fyrr, av di so mange folk hadde strokje til Amerika. Mange hus stod reint tome, og soleis kom stova hans Josef-Hans òg til aa staa øyde. All laus-øyren vart seld, og av dei pengarne som kom inn, hadde borni fengje ein liten arv. Men det var 'kje noko aa liva av. Sokni laut taka seg av dei, og so vart dei tvo borni sette ut til dei som vilde taka dei billegast.
 
Ein dag straks etter kom Anne springande til bror sin, og fortalde at no visste ho kvar gauke-klokka etter foreldri deira var. Mass kol-brennar hadde kaupt ho. Endaa same kvelden stod dei utan-fyre, og venta til gauken gol. Daa log dei til einannan.
 
Kvar morgon sidan gjekk dei ut til det tome huset, og banka paa, og leika attmed dammen, soleis som me hev høyrt at dei gjorde i dag. Men best som dei gjekk der og stulla og log, stogga dei og lydde: gauken hjaa kolbrennaren gol aatte gongjer.
 
"Me lyt aat skulen," sa Anne. So skunda dei seg inn til lands-byen att, same vegen som dei var komne. Daa dei gjekk fram-um løda aat Rodel-bonden, sa Dami: "Dei hev treskt mykje hjaa verja vaar i dag." Han peika paa ei stor honk med vidje-bendlar som hekk yver halv-døri i laaven; det var slike som dei hadde tekje av bandi dei hadde treskt. Anne nikka og tagde.

 


Frå Anne Berr-føtt. Ei soge fraa Schwarzwald av Berthold Auerbach. Fritt umsett fraa tysk ved Rasmus Løland. Ny utgaave. Oslo: Det Norske Samlaget (Landsmaals-laget) 1909. Elektronisk utgåve 2001 ved Jon Grepstad